انديشه

به مناسبت ٢٨ ژوئيه‌ سال‌روز تولد فيلسوف بزرگ

کارل پوپر: فيلسوف خردگرايی سنجش‌گر

بهرام محيی

کارل پوپر را برجسته‌ترين نماينده‌ی فکری «خردگرايی سنجشگر» می‌دانند. اين نحله‌ی فکری، بيش از آنکه به دنبال مسائل آکادميک فلسفی باشد، خود را متوجه علوم تجربی می‌داند و به طرح پرسشهای واقعی سياست عملی می‌پردازد. خود پوپر معتقد است که انديشه‌ی فلسفی بايد مشغوليت همه‌ی روشنفکران باشد، مسائل را صريح و ساده طرح کند و از لفاظی و پيچيده گويی بپرهيزد.

---

مارکس و ديالکتيک ايده‌آليستی

ارنست بلوخ / ترجمه از: واهيک

مارکس جوان به پدرش می‌نويسد که او با وجود آوازه‌ی بد هگل خود را محکمتر از پيش به او زنجير کرده است. مارکس تحت تاثير مکتب هگلی‌های چپ و بعدها بويژه فويرباخ از روح به انسان رسيد. و بدنبال آن، از ايده به نياز و کشاکش‌های اجتماعی آن راه يافت، از حرکت ذهن به حرکت واقعی ، که از منافع اقتصادی سرچشمه می‌گيرند رسيد...

---

فيلسوف و آيت‌الله

وسلی يانگ / برگردان: علی‌محمد طباطبايی

در ١٩٧٨ ميشل فوكو به عنوان يك روزنامه‌نگار غيرحرفه‌ای جهت تهيه گزارش از انقلاب در حال انجام به ايران رفت. گزارشات او ـ كه اكنون به طور كامل با ترجمه‌ی انگليسی به بازار آمده است ـ بر توهمات روشنفكرانه‌ی زمانه‌ی ما نور تازه‌ای می‌افكند.

---

در مورد حجاب

احمد قابل

در زمستان ١٣٨٢ نسبت به موضوع « حجاب و پوشش سر و گردن » در پاسخی به یک پرسش مطالب مختصری ارائه کردم که متن آن را مجددا از نظر می‌گذرانیم

---

بررسی تحول و تطور مفهوم «رِدّه»

دكتراميرحسين خنجی

«رِدّه» در لغت عرب به‌معنای «يکبار بازگشت به جای اول»، و «اِرتِداد» به معنای تکرار بازگشت است. شناختِ دقيق مفهومِ اين واژه بدون شناخت سنتهای قبيله‌ئی عربستان پيش از اسلام دشوار است. لذا پيش از آنکه وارد اصل موضوع شوم درباره‌ی اين سنتها توضيح مختصری می‌دهم.

---

چالش‏های مشروطه / مشروعه (١)

ايرج عالی‌‌پور

از تمامِ نقاطی كه من ديده‏ام بدتر ايران است. كه هيچ‏جا به اين درجه خراب و پريشان نيست. جهتِ آن‏هم اين است كه در تمامِ زمين به اين شدت ظلم از اُمرا و نفوذِ جهل از ملّا‏ها نيست. اين دو سنگِ آسيا در ايران در نهايتِ قوّت و شدّت عمومِ مردم را خُرد می‌‌كنند، زيرا هركس برای حفظِ خودش در مقابلِ اين دو قوّه ناچار به تزوير و دروغ‏گويی است، كه سببِ انحطاطِ اخلاق است. (خاطراتِ حاج سيّاح)

---

داستانی از تلاشهای ناكام‌مانده‌ی ايرانيان در راه دستيابی به عدالت

بازخوانی نهضت خرم‌دينان

دكتر اميرحسين خنجی

بابك از خانواده‌ای آذربايجانی بود، گويا مسلمانش كرده بودند و نام عربيش «حسن» بود. جنبشی كه بابك در آذربايجان آغاز كرد و رسما نام «جنبش خرم‌دينان» برخود داشت، يك ايدئولوژی مشخصی را مطرح كرد كه هدفش براندازی نهائی سلطه‌ی عرب و برقراری مساوات انسانی در ايران و تأمين خوشيی برای همگان بود.

---

نقدی بر كتاب "امتناع تفکر در فرهنگ دينی"

محمدعلی مرادی

کتاب «امتناع تفکر در فرهنگ دينی» نه بررسی علمی و انتقادی، بلکه بيانيه‌ای سياسی است. اما مسئله ما اينست که جوامعی مثل جامعه‌ی ما بيش از هر چيز به بررسی علمی ـ انتقادی، با استانداردهای آکادميک در سطح دانشگاه‌های غرب و ناظر به مسائل و مشکلات خود نيازمند است.

---

آسیب شناسی کاریزما (٣)

نوشتهء: شیرین‌دخت دقیقیان

● قدرت با مناسبات انسانی همنشین است و حذف واژگانی و مفهومی آن امکان ندارد. ولی قدرت در زمانه ی ما و به بهای هزاره‌های تمدن بشر، از مقوله‌ی سلطه، به فضای توان‌مندی‌های انسانی وارد و باز تعریف شده است.
● نظریه‌های جدید درباره‌ی گونه‌های رهبری و پیروی، همگی در این نکته شریکند که ماهیت و درجهء پیشرفتگی پیروان است که نوع رهبری را رقم می‌زند.

---

اندیشه‌های علی شریعتی در محک زمان

محمدرضا ویژه

پرسشهایی که شریعتی در زمان خویش در مورد مسائل اجتماعی مطرح نمود، هنوز هم قابل اتکا هستند، چه در بسیاری موارد همان مشکلات موجود هستند ولی در به کارگیری امروزین پاسخهای وی باید اندکی تامل روا داشت. این پاسخها تا حد زیادی متاثر از جو انقلابی حاکم بر فضای آن زمان بودند و بیش از منطق نیرومند بر آرمانها استوار بودند. در پاسخهای شریعتی تا حد زیادی آرمان و ایدئولوژی جایگزین منطق علمی شده بودند، آرمان و ایدئولوژی که خود بسیار متاثر از شرایط زمانی و مکانی خویش بود، و همین نکته از قابلیت استناد به پاسخهای وی در ادوار طولانی و مکانهای متفاوت می‌کاهد.

---

آسیب‌شناسی کاریزما (٢)

نوشتهء: شیرین‌دخت دقیقیان

● رهبران کاریزماتیکِ توتالیتر، اغلب، سخنرانان چیره دستی هستند که با گفتار پرخاشگر و محسورکننده و صدای برانگیزاننده‌ی خود، حس قدرت را به پیروان القاء می‌کنند. آنان زیرک هستند و می‌دانند چگونه با لحن عوام پسند برای حلّ امور پیچیده‌ی اجتماع، نسخه‌های گول زننده‌ی ساده بپیچند.
● جوامعی که نهادهای فعال نمایندگی، مدیریت جمعی و قانون مدنی دارند، تضمین‌های محکم تری برای پیشگیری و مقابله با پدیده‌ی کاریزمای منفی و خودشیفته دارند و آن گونه که کارل پاپر می‌گوید، به پی ریزی نهادهایی می‌پرداز ند که با وجود آنها، رهبران نالایق درصورت ظهور، نتوانند آسیب‌های عظیم به اجتماع بزنند.

---

آسیب‌شناسی کاریزما (١)

نوشتهء: شیرین‌دخت دقیقیان

● وقتی نهادهای بالقوه‌ی دمکراسی وجود ندارند و یا ضعیف و بی‌محتوا شده‌اند، توده‌های نمایندگی نشده‌ی مردم که هنوز مطالبات گنگی دارند، همه‌ی امید خود به بهبودی وضع موجود را در وجود یک نفر می‌بینند و از او انتظار اقدامات شگفت‌انگیز دارند. آنها می‌کوشند بی‌هویتی خود را در پشت هویتی غول‌آسا پنهان کنند. آنها جبران حسّ درماندگی خود را در ظهور کسی می‌بینند که به گونه‌ای معجزه‌آسا آنها را نجات دهد.
● اگر، "قدرت، فساد می‌آورد و قدرت مطلق، فساد مطلق"، شاید بر این وزن بتوان گفت: کاریزما خرابی می‌آورد و کاریزمای مطلق، خرابی مطلق!